carton van glas 9

Aankondiging van de geboorte van Johannes de Doper

ontworpen door Lambert van Noort en getekend door Digman Meynaert. Beiden woonden en werkten in Antwerpen.

De schenker, onderaan het carton afgebeeld, is Dirck Cornelisz van Hensbeek met naast zich zijn vrouw en achter hen familieleden.

Museum het Catharinagasthuis, Gouda in 2002

Drie Michelinsterren hebben de gebrandschilderde ramen van de Sint-Janskerk. Naar internationale toeristische maatstaven zijn deze glasramen dus 'de reis waard'. Dat achter deze kunstschat uit de 16e eeuw en eerste jaren van de 17e eeuw, nog een schat schuil gaat, staat in geen enkele toeristische gids. Domweg omdat het een verborgen schat betreft. Al meer dan vier eeuwen lang bewaren de kerkvoogden de originele werktekeningen van de glazen, de zogenaamde cartons, achter slot en grendel.
Nog altijd zijn de cartons eigendom van de kerk, al hebben ze inmiddels het predikaat 'nationaal kunstbezit'. Destijds maakten kunstenaars een ontwerp voor een glas op een handzaam formaat, dat eenmaal goedgekeurd door de opdrachtgever werd aangeduid met 'vidimus', Latijn voor 'wij hebben gezien'. Vervolgens tekende de kunstenaar het ontwerp uit op ware grootte van het te maken glasraam: vaak ruim tien meter hoog en zo'n vier meter breed, waarbij hij het vlak onderverdeelde in verticale stroken. Henny van Dolder, kerkarchivaris van de Sint-Jan somt op: "In totaal zijn er 415 stroken met een oppervlakte van 1159 vierkante meter bewaard gebleven. De totale oppervlakte van de gebrandschilderd glazen bedraagt 1755 vierkante meter. Achter elkaar gelegd meten de cartons maar liefst 1,8 kilometer. Vanaf het eerste raam dat na de kerkbrand van 1552 werd geplaatst, verzamelden en bewaarden de kerkmeesters de werktekeningen: ' ...omdat de reparatie van het glas tot allen tijden gedaan kan worden', zoals in de archieven geschreven staat.

Origineler dan de glazen
Inmiddels zijn de cartons niet alleen meer de voorbeeldtekeningen voor reparaties, maar vertegenwoordigen ze een unieke collectie tekenkunst uit de 16e eeuw op het grootst denkbare formaat. Eigenlijk zijn de cartons meer originele kunst dan de glazen zelf. Hoewel de kleurenpracht van de bijbelse en historische voorstellingen in glas nog altijd indrukwekkend is, bestaan de Goudse glazen nog maar voor een klein deel uit het originele glas. De tand des tijds, hagelstenen en vandalisme hebben er toe geleid dat de glazen restauratie na restauratie hebben moeten ondergaan. De cartons zijn authentiek en hoewel conservering ervan dringend gewenst is, bevinden ze zich in relatief goede staat, omdat ze het grootste deel van de tijd opgeborgen lagen. Alleen bij reparaties van de glazen werd een carton uitgerold. Of bij bijzondere gelegenheden als in de zomer van 1938 toen cartons bij toerbeurt in de kerk werden geëxposeerd ter gelegenheid van de afsluiting van de grote restauratie van de glazen van 1899-1936.
Sinds Nicolette Sluijter in 1986 directeur werd van Museum Het Catharina Gasthuis dat naast de Sint-Janskerk staat, heeft ze gedroomd van een expositie van de cartons. Maar hoe ga je de tot 25 meter lange tekeningen op oud papier ten toon stellen? Het kostte haar jaren om de technische en financiële problemen te overwinnen voor de eerste grootschalige onthulling van 'Het Geheim van Gouda'. Drie maanden lang waren de cartons te zien in Museum Het Catharina Gasthuis, het huidige museumgoudA, zoals niemand de cartons ooit eerder had gezien: verticaal hangend in 64 speciaal geconstrueerde vitrinekasten die zich uitstrekken van vloer tot plafond. De totale kosten van de expositie bedroegen bijna 500.000 euro. Na 16 juni 2002 zijn de cartons weer verdwenen in hun metalen kokers die worden opgeborgen in een klimaatgeregelde en brandvrije kluis. Over een ding zijn kerkvoogden, musea en conservatoren het eens: de cartons zijn van onschatbare waarde en dienen zorgvuldig bewaard te blijven.

Actueel
Momenteel werken papierrestaurateurs aan het conserveren van de cartons in museumgoudA. U kunt over hun schouders meekijken in het museum en via de webcam op www.cartons.nl.